Niet alleen de centrale Vlaamse toetsen voor begrijpend lezen landen momenteel in de Vlaamse lagere scholen, maar ook een nieuw, onderzoeksgebaseerd leerlingvolgsysteem voor begrijpend lezen. Het is de vrucht van een jarenlange samenwerking tussen onderzoekers van het Centrum voor Taal en Onderwijs (Faculteit Letteren KU Leuven) en uitgeverij Plantyn. Onderzoeker Fien Loman, die er haar doctoraatsstudie over schrijft, weet er alles over.

Wat is Leesradar precies? Wat komt er op de radar?

Fien Loman: LeesRadar is een digitaal leerlingvolgsysteem dat de begrijpend-leesontwikkeling van leerlingen in de lagere school in beeld brengt. “Begrijpend-leesontwikkeling’ wordt in LeesRadar breed ingevuld: uiteraard gaat het om het begrijpen van veel verschillende soorten teksten, maar leraren krijgen ook informatie over andere aspecten die tekstbegrip beïnvloeden. Het construct van begrijpend lezen wordt immers opgedeeld in 7 onderdelen: tekstbegrip, leesmotivatie, leesstrategieën, leestechniek, leesgedrag, taal- en woordbegrip en (voor)kennis. Het is net het samenspel van deze onderdelen dat ervoor zorgt dat een leerling een sterke begrijpend-lezer kan worden.

Leesradar wordt gepresenteerd als een onderzoeksgebaseerd instrument? Welk onderzoek is er precies uitgevoerd?

Fien Loman: Het onderzoek naar LeesRadar is zowel kwalitatief als kwantitatief. Voor de ontwikkeling van de meetinstrumenten (m.a.w. de gestandaardiseerde leestoetsen en de andere instrumenten om alle onderdelen van begrijpend lezen in beeld te brengen) volgden we de gebruikelijke onderzoekscyclus met een vooronderzoek, pilootonderzoek en uitgebreid kalibratie-onderzoek. Voor het kwalitatieve gedeelte voerden we een behoeftebevraging uit bij leraren, deden we diepte-interviews met experten en leraren, organiseerden we focusgroepen met gebruikers, vroegen we feedback via online bevragingen en lazen we veel vakliteratuur. In alle stadia werden leerlingen en leraren sterk betrokken en voerden we psychometrische analyses uit. Zo konden we bijvoorbeeld de moeilijkheidsgraad van toetsvragen nagaan om zeker te zijn dat leerlingen met bepaalde achtergrondkenmerken niet benadeeld worden bij de toetsafnames. We onderzochten ook of het interactieve dashboard de nodige info bevat en of leraren in staat zijn de grafieken te ‘lezen’ en te interpreteren. Ook de 150 didactische tips waaruit de leraar een keuze kan maken, zijn gebaseerd op onderzoek over begrijpend lezen.

Wat kunnen schoolteams doen met de resultaten van Leesradar?

Fien Loman: Leraren kunnen meteen na een toetsafname nagaan op welke vragen de leerlingen niet correct antwoordden. Daarmee kunnen leraren onmiddellijk aan de slag. Een leraar kan bijvoorbeeld een nagesprek voeren met een leerling die opvallend positieve of negatieve resultaten behaalde. In LeesRadar vinden leraar een leidraad die ze daarvoor kunnen gebruiken. De resultaten van de gestandaardiseerde toetsen en de andere instrumenten worden gepresenteerd in interactieve grafieken. Leraren krijgen een globaal resultaat van een leerling over alle toetsen van het leerjaar en ook de resultaten op afzonderlijke toetsen en resultaten. In de interactieve grafieken zien leraren de vergelijking met klasgemiddelden en met het Vlaamse gemiddelde. Ze krijgen bovendien de deelresultaten voor de verschillende onderdelen van begrijpend lezen.

Deze schat aan informatie laat leraren toe om allerlei analyses te maken: Valt de leerling uit voor bepaalde tekstsoorten? Scoort de leerling laag op vragen waarbij woordbegrip een grote rol speelt? Heeft de leerling moeite met bepaalde onderdelen van begrijpend lezen, zoals leesstrategieën? Die analyses zorgen ervoor dat schoolteams gepaste ondersteuning kunnen bieden. LeesRadar geeft ook suggesties voor acties die zinvol kunnen zijn voor bepaalde leerlingen, voor een hele klas of voor de school. Dat is uiteindelijk het doel van LeesRadar: zorgen voor sterker begrijpend-leesonderwijs!

In welke mate sluit Leesradar aan bij de nieuwe centrale toetsen begrijpend lezen van de Vlaamse overheid?

Fien Loman: Ze zijn complementair. LeesRadar en de centrale toetsen hebben enigszins andere doelstellingen. LeesRadar is een tool die vooral monitoring ondersteunt op leerlingenniveau (het is immers een leerlingvolgsysteem), terwijl de centrale toetsen vooral monitoren op schoolniveau. LeesRadar brengt de begrijpend-leesontwikkeling van de leerlingen van het eerste tot en met het zesde leerjaar in kaart, terwijl de centrale toetsen focussen op de prestaties van leerlingen in het vierde en zesde leerjaar en op de leerwinst tussen deze afnamemomenten. LeesRadar bevat ook meer dan toetsen alleen. Het bevat ook gestandaardiseerde observatie-instrumenten en leidraden voor gesprekken met leerlingen en ouders die toelaten om breder en dieper te kijken waar het goed of fout loopt. Naast resultaten krijgen schoolteams in LeesRadar ook hulp bij de analyse en een waaier aan inspirerende tips voor de klaspraktijk. De kern van LeesRadar bestaat dus uit het volgen én ondersteunen van leerlingen. 

Vervangen de toetsen van Leesradar die van de taalmethode?

Fien Loman: De toetsen van LeesRadar en toetsen uit de taalmethode hebben een ander doel. Het hangt er maar vanaf wat leraren precies te weten willen komen. Methode-gebonden toetsen richten zich vooral op wat de leraar onderwezen heeft in de les. LeesRadar is methode-onafhankelijk: de gestandaardiseerde toetsen van LeesRadar brengen de globale begrijpend-leesvaardigheid van leerlingen in kaart. Dat betekent dat leerlingen geïntegreerd toepassen wat ze in de klas en daarbuiten leerden. De tool sluit dus niet bij een specifieke methode aan en kan door alle scholen worden gebruikt. Uiteraard is het niet de bedoeling dat té veel tijd aan evalueren wordt besteed of dat die evaluatietijd ten koste gaat van goede instructie. Schoolteams mogen keuzes maken; ze kunnen dat doen door goed na te denken over wat ze precies willen te weten komen. Zo kan de tijd die wordt besteed aan evaluatie leiden tot een betere ondersteuning van leerlingen.

Wat vinden leraren van Leesradar?

Fien Loman: Leraren rapporteerden tijdens het onderzoek dat ze nu écht weten waar hun leerlingen staan. Dat vinden ze de grootste meerwaarde. Via LeesRadar kunnen leraren leerlingprestaties vergelijken met een Vlaams gemiddelde en opvolgen of leerlingen over een langere termijn voldoende vooruitgang maken. Daarnaast krijgen leraren inzicht in de verschillende onderdelen van begrijpend lezen. Leraren weten immers vaak welke leerlingen minder goede lezers zijn, maar ze weten niet wat ze precies kunnen doen om die leerlingen te helpen. Om echt actie te ondernemen, moeten ze de vinger op de wonde kunnen leggen. Taalkernteams en beleidsmakers op de scholen rapporteerden dat LeesRadar hen helpt om een effectiever leesbeleid te voeren: ze weten beter waarop ze moeten inzetten en kunnen nagaan of leerlingen daardoor beter gaan lezen. En de leerlingen… die lieten vooral weten dat ze de toetsen van LeesRadar heel leuk vinden om te doen. Verder is het nog iets te vroeg om precieze effect van LeesRadar op de leesvaardigheid van de leerlingen na te gaan: de tool is immers pas verschenen. Aan de hand van de grote dataset met leerlingenresultaten die LeesRadar de komende jaren zal opleveren, kunnen we dat verder opvolgen.

Meer lezen?

https://www.plantyn.com/lager-onderwijs/leesradar