Kookboeken verkopen goed. De populairste kookboeken bieden je heldere, eenduidige recepten aan voor een gegarandeerd lekkere maaltijd. Zeven ingrediënten, zeven kookstappen, tien minuten laten sudderen, en smakelijk! In de media krijg je de indruk dat ook de ‘leescrisis’ kan opgelost worden met heldere, poepsimpele recepten. Bart Eekhout van De Morgen schrijft bijvoorbeeld: Meer klassieke lesmethoden zoals directe instructie en iedereen instructie in de techniek van het lezen, en opgelost. Hmm, Eeckhout lijkt te vergeten dat beiden al rijkelijk aanwezig zijn in het huidige onderwijs.

De meeste Vlaamse basisscholen spenderen veel tijd – en dure methodes – aan het gestructureerd onderwijzen van aanvankelijk technisch lezen vanuit een phonics aanpak. Onderzoek toont aan dat in het vijfde leerjaar de sociaal-economische kloof voor prestaties in  technisch lezen in de meeste scholen is verdwenen, maar niet voor begrijpend lezen. Het zal dus nodig zijn om leerlingen, vanuit de filosofie van het meerlagig ondersteuningsmodel, gedifferentieerde ondersteuning te geven op het vlak van diepgaand tekstbegrip, vanuit hoge verwachtingen voor elke leerling.

In het onderwijs (en zeker n de eerste graad van het secundair onderwijs) is klassikaal onderwijs met directie instructie al decennia de dominante onderwijsvorm.. Eekhout lijkt te vergeten dat directe instructie zoals het in de klaspraktijk wordt gerealiseerd, niet altijd effectieve instructie is: om echt effectief te zijn, moet directe instructie erg interactief zijn en goed aansluiten bij de voorkennis van de leerlingen, maar in de praktijk is dat lang niet altijd het geval. Een kennisrijk curriculum biedt veel kansen om leerlingen hardop te laten redeneren en standpunten te beargumenteren in de klas, maar onderzoek naar klasinteractie toont aan dat in de meeste lessen leerlingen enkel korte antwoorden op gesloten feitenkennisvragen moeten geven, en kwetsbare leerlingen significant minder aan het woord komen. Zo simpel is het dus allemaal niet. Een investering in de professionalisering van leraren op het vlak van (rede)rijke interactie en een ondersteunend schoolbeleid dat voor leraren een leeromgeving op dat vlak schept, zal nodig zijn.  

Anderen beweren dat we met het uitvaardigen van strengere of ambitieuzere minimumdoelen de klus zullen klaren. Hmm, ze lijken te vergeten dat de Vlaamse overheid reeds in 2019 bindende onderwijsdoelen basisgeletterheid uitvaardigde die aan het einde van de eerste graad secundair onderwijs door elke individuele leerling (jawel!) moeten gehaald worden. Zo simpel is het dus niet. Als 3/4^de van de 15-jarige leerlingen in het BSO onder de minimumlat scoren, en het in Engeland op dat vlak beter gaat, dan heeft dat wellicht niet alleen met hun kennisrijke curriculum te maken, maar ook met het feit dat het Engelse onderwijssysteem veel comprehensiever is dan het Vlaamse en alle leerlingen daar veel langer samenblijven in heterogene groepen (tot de leeftijd van 16) in plaats van dat ze reeds bij aanvang van het secundair in gescheiden B- en A-varianten worden gesegregeerd.

Als 15-jarige Vlaamse leerlingen ondermaats scoren, dan heeft dat trouwens niet alleen met de kwaliteit van het onderwijs te maken. Dan heeft dat ook met henzelf te maken. Volgens sommige experts, en nu ook volgens de OESO zelf, kan de algehele Europese daling in leesprestaties gedeeltelijk verklaard worden door 2 factoren: (1) de leerlingen verklaren zelf dat ze de PISA-toetsen minder ernstig hebben genomen dan de vorige lichting; (2) het zou kunnen dat leerlingen, verslaafd aan sociale media en korte, oppervlakkige clips als zij zijn, minder gemotiveerd zijn om langere teksten diepgaand te lezen, zichzelf minder kunnen of willen opladen om lang geconcentreerd en diepgaand te lezen, en sneller afhaken als het wat moeilijker wordt. Hun geest ‘swipet’ sneller weg, wat ook vreet aan hun vaardigheid om complexe informatie in lange teksten te verwerken. Dat zijn interessante suggesties, die dringend van naderbij moeten onderzocht worden. Ze sluiten sterk aan bij het basisinzicht dat begrijpend lezen een veeleisende competentie is die een complex samenspel van kennis, vaardigheden én attitudes vereist. Je moet als lezer relevante kennis van woordenschat en inhouden opdiepen, én informatie-elementen die verspreid zitten over de tekst met elkaar verbinden, tussentijds samenvatten, terugschakelen als het wat moeilijk wordt (vaardigheden), én je moet volhouden, volharden, willen weten (attitudes). Je moet, zoals Kintsch het beschreef, zelf een mentale representatie van de gegeven letters willen en kunnen opbouwen.

Wie die complexiteit van leesprocessen én leesonderwijs niet erkent, dreigt het oplossen van de leescrisis te reduceren tot een weliswaar welluidend, maar simplistisch recept. Eentje voor lauwe, onsamenhangende lettersoep. Wie een leescrisis wil oplossen, moet niet alleen met ambitieuze doelen en krachtige didactiek aan de slag, maar ook met onderwijsstructuren, lerarencompetenties, lerarenverwachtingen, schoolleiding, leesmotivatie, kansen voor leraren om zichzelf te professionaliseren, ouderwerking, de administratieve overlast die leraren ervaren, handboeken en lesmaterialen (leesmaterialen) in alle vakken, leesbevordering en leescultuur binnen én buiten de school, de waardering van lezen in de maatschappij en het mediagebruik van jongeren. Als Ierland -terecht – een gidsland is, dan is dat omdat zij wel voor een totaalaanpak van hun toenmalige leescrisis hebben gekozen, waarin onderwijs, cultuur en welzijn samen en samenhangend betrokken waren. Wie een leescrisis wil oplossen, moet leerlingen niet alleen technisch leren lezen en kennis bijbrengen, maar hen ook motiveren om veel te lezen, en tegen de technologische stroom van de tijd in, graag te lezen. Wie een leescrisis wil oplossen, moet kinderen van jongs af uitdagen om zich wel te verdiepen in rijke teksten en kinderliteratuur, rijke interactie over teksten in de klas opzetten en schoolleiders aanzetten om voor hun leraren een leeromgeving te creëren waarin ze samen kunnen overleggen, groeien en zich concentreren op sterk (taal)onderwijs.

Dat is blijkbaar te complex voor veel leken en (sommige) media. Het werkt blijkbaar beter dat er simpelweg kan gezegd worden dat het ene recept (zelfontdekkend leren) wordt vervangen door een ander simpel recept, het deksel erop, tien jaar laten sudderen, en klaar is kees.