Burgerschapsvorming: is daar een apart vak voor nodig?

Burgerschapsvorming zal in de nieuwe eindtermen sterk aan belang winnen, als we recente mediaberichten tenminste mogen geloven. In Nederland is burgerschapseducatie al sinds 2006 een verplichte opdracht voor scholen. We kunnen dus veel leren uit het recente onderzoeksrapport van het Kohnstamm Instituut waarin een balans van de Nederlandse onderwijspraktijk wordt opgemaakt. De auteurs doorploegden het onderzoek naar de effecten van burgerschapsvorming, spraken met onderwijsexperts en schreven portretten van Nederlandse scholen die burgerschapsvorming op diverse wijzen vormgeven. Een greep uit de meest markante bevindingen:

  1. Waar gaat het eigenlijk over? Burgerschapsvorming is een vlag die veel verschillende ladingen dekt. Scholen vullen het dan ook erg verschillend in. Er is wel een rode draad: burgerschap gaat over “de manieren waarop individuen zich verhouden tot anderen en gemeenschappen” en dus over “hoe individuen omgaan met verschillen, diversiteit, sociale cohesie en solidariteit”. Het gaat ook over de manieren waarop individuen omgaan met “autoriteiten en instituties” (p. 5). Dat maakt dat burgerschapscompetenties gaan over het geïntegreerd samenspel van kennis, vaardigheden, waarden en attitudes die mensen in staat stellen in een (democratische) samenleving te functioneren en participeren, en daarbinnen met andere individuen, groepen en instituties om te gaan. Wat waarden betreft, is er volgens de onderzoekers consensus dat burgerschapsonderwijs moet gericht zijn op “het bijbrengen van democratische gezindheid, tolerante houdingen, respectvolle omgang met elkaar, bereidheid om te participeren in de samenleving en het onderschrijven van mensenrechten” (p. 6). Zulke burgerschapscompetenties zijn niet zomaar aanwezig: kinderen en jongeren moeten de kans krijgen om die te ontwikkelen, en de school kan daartoe een wezenlijke bijdrage leveren.
  2. De school als rolmodel: Een cruciale invloed gaat uit van het voorbeeld dat de school zelf geeft. Een open pedagogisch klimaat waarin leerlingen hun mening mogen uiten, mee beslissingen mogen nemen en met leraren in discussie mogen gaan, heeft een cruciaal effect op de ontwikkeling van burgerschapscompetenties. Jongeren bouwen burgerschapscompetenties immers vooral op vanuit de interactie met anderen, en dus niet zozeer vanuit theoretische vorming over burgerschap. Leerlingen moeten daarom op school de ruimte krijgen om “zich te uiten en met anderen in gesprek te gaan. Zij moeten het gevoel hebben dat zij gehoord worden, een stem hebben in de regels en activiteiten op school en ervaren dat hun mening ertoe doet bij de besluitvoering op school” (p. 15). In scholen waar leerlingen kritiek mogen leveren op leerkrachten blijkt bijvoorbeeld hun respect voor kinderrechten en mensenrechten sterker te groeien. De school moet met andere woorden zelf een democratische samenleving zijn. Leraren zijn op dit vlak dus willens nillens rolmodellen: hun gedrag en omgangsvormen moeten in overeenstemming zijn met de lessen die rond burgerschap worden meegegeven.
  3. Een integrale plaats in het curriculum: Kortlopende projecten rond burgerschap hebben minder effect dan een langdurige en integrale aandacht voor burgerschapscompetenties, die idealiter doorheen diverse vakken en projecten loopt. Een regelmatige aandacht voor het nieuws en de actualiteit in diverse vakken kan bijvoorbeeld de interesse en het bewustzijn van leerlingen rond burgerschap verhogen. Evenzeer speelt didactiek een rol: theoretische lessen over burgerschap verhogen niet automatisch de kennis van leerlingen (over bijvoorbeeld het politiek systeem); een integratie van groepswerk en discussies blijkt voor sterkere effecten te zorgen. Bij discussies is het onvoldoende dat leerlingen alleen maar meningen mogen uiten; er moeten relevante argumenten gegeven worden die verdiepend zijn en er moeten verschillende standpunten naar voren gebracht worden, zodat leerlingen grondig gaan nadenken over diverse perspectieven.
  4. De meerwaarde van buitenschoolse activiteiten: Leerlingen aanzetten om in de samenleving te stappen, bijvoorbeeld om stages uit te voeren of vrijwilligerswerk te doen, kan hun gevoeligheid voor burgerschapscompetenties doen toenemen. Onderzoek wijst uit dat deze activiteiten niet van te korte duur mogen zijn, en dat reflectie van cruciaal belang is. In de klas moet grondig nagepraat worden over de ervaringen van de leerlingen. Leraren moeten leerlingen helpen om hun ervaringen te analyseren en te plaatsen in een breder maatschappelijk perspectief.
  5. Zes handvatten voor burgerschapsonderwijs: In hun conclusies schuiven de onderzoekers 6 “knoppen” naar voren waaraan scholen best draaien om hun burgerschapsonderwijs kwaliteitsvol uit te bouwen: (1) een veilig en open interactieklimaat in de klas; (2) structurele aandacht in de les(sen) vanuit een goed uitgebouwde didactische visie; (3) het binnenhalen van de wereld (inclusief de leefwereld van de leerlingen) in de school; (4) werkvormen waarbij leerlingen vragen leren stellen aan elkaar en luisteren naar elkaar; (5) kansen voor leerlingen om burgerschapscompetenties praktisch toe te passen en (6) helderheid over de waarden waarvoor de school staat (en die het schoolteam zelf in de praktijk omzet).

En wat is dan het antwoord op de vraag: is er een apart vak burgerschapsvorming nodig? Het antwoord van de onderzoekers zit ergens tussen “nee, niet per se” en “nee, absoluut niet”. En als er toch een vak wordt opgericht, zal de school verdomd goed moeten opletten dat (a) dat vak niet voornamelijk kennisgericht wordt opgevat, en (b) het pedagogisch klimaat en de boodschappen rond burgerschap in de rest van het curriculum niet alle inspanningen van het aparte vak tenietdoen.

Het rapport zelf lezen?

http://www.kohnstamminstituut.uva.nl/rapporten/beschrijving/ki967.html

 

Advertenties

2 thoughts on “Burgerschapsvorming: is daar een apart vak voor nodig?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s