De ‘power’ van impliciet taalleren: over de grammaticakennis Engels van 12-jarige leerlingen die opgroeien in Vlaanderen

Geen enkel uur formeel onderwijs Engels hadden ze gekregen op het moment dat ze door onderzoekers van KU Leuven getest werden op hun kennis van het Engels. Het meest recente onderzoek van Elke Peters en collega’s (zopas gepubliceerd in het prestigieuze tijdschrift Applied Linguistics) toont aan dat leerlingen van het zesde leerjaar lager onderwijs die opgroeien in Vlaanderen niet alleen een stevige woordenschatkennis Engels hebben (gemiddelde woordenschat van circa 3000 woorden), maar ook al grammaticakennis van het Engels hebben ontwikkeld. Ook al zijn er stevige verschillen tussen leerlingen, heel wat leerlingen slagen erin om grammaticale zinnen van ongrammaticale zinnen te onderscheiden en een aantal fouten tegen de grammatica van het Engels te corrigeren. Leerlingen die vaker buiten schooltijd met Engels bezig waren, behaalden hogere scores op de grammaticatest. De volgende activiteiten bleken positieve voorspellers te zijn van hun grammaticakennis: sociale media, YouTube, tv kijken zonder ondertiteling, en spreken of schrijven in het Engels. Bovendien scoorden veel leerlingen zeer behoorlijk op een schrijftest: ze konden al correcte zinnen in het Engels schrijven.

Het onderzoek toont nog maar eens aan hoe krachtig taalleren op basis van taalgebruik (vaak “impliciet” of “informeel” taalleren genoemd) kan zijn. Het is een bevestiging van het uitgebreide onderzoek naar processen van moedertaal-, tweedetaal- en vreemdetaalverwerving (zie bv. Lightbown & Spada, 2013; Schwieter & Benati, 2019; Tomasello, 2003). Voor een aantal aspecten van taalleren – bijvoorbeeld de mondelinge vaardigheden – gaat het adagio ‘een leerling moet eerst expliciete kennis over taal opdoen via expliciete instructie om die pas daarna te kunnen toepassen’ niet op. Het proces loopt precies omgekeerd. Leerlingen bouwen op basis van blootstelling en actieve deelname aan betekenisvol taalgebruik – dat ze interessant en motiverend vinden – een impliciete taalbasis op, waarin ze geleidelijk en onbewust grammaticale patronen ontdekken. Die impliciete taalbasis vormt een humuslaag waarop expliciete grammatica-instructie vervolgens kan gedijen. Een leerling begrijpt expliciete uitleg over een grammaticaregel veel beter – en kan die ook beter toepassen in taalgebruik – als die er voordien al herhaaldelijk mee geconfronteerd is geweest in betekenisvol taalgebruik. Om het anders te stellen: taalgebruiks-gebaseerde intuïties over grammatica vormen waardevolle voorkennis waarop expliciete kennis over taalsystemen geënt kan worden.

De volgende toelichting bij de officiële minimumdoelen Frans voor het basisonderwijs (op onderwijsdoelen.be) behoeft dus enige nuance: “Een kennisrijke aanpak is essentieel voor het verwerven van taalvaardigheid.(…) Declaratieve kennis — de woordenschat en grammatica — is duidelijk definieerbaar en aan te leren, en vormt de noodzakelijke basis voor procedurele kennis, zijnde de taalvaardigheden.” Het laatste deel van die laatste zin is te sterk uitgedrukt. Mondelinge taalvaardigheid is in de meeste gevallen geen toegepaste kennis. Nee, expliciete grammaticakennis is in veel gevallen bewustgeworden taalvaardigheid.

Daarmee heb ik uiteraard niet gezegd dat expliciete instructie niet belangrijk zou zijn in krachtig taalonderwijs. Integendeel. Onderzoek is ook daar duidelijk over: voor het correcte, doelgerichte en vlotte gebruik van onder andere woordenschat, grammatica en strategieën kan een synthese – en slimme integratie – van expliciet en impliciet taalleren een boost op taalverwerving zetten. Voor sommige aspecten (zoals technisch lezen en spelling) is directe expliciete instructie cruciaal.

Onderzoeken zoals die van Elke Peters verrijken onze kennisbasis over processen van taalverwerving en verruimen ons inzicht in de motivationele, affectieve, gebruiksgebaseerde en cognitieve aspecten die daarin een belangrijke rol spelen. Ze zetten ons ook aan het denken over hoe leraren het best kunnen omgaan met de grote verschillen die er tussen leerlingen op dit vlak bestaan, en over de uitdagingen die aan de sterkste taalleerders van het Engels kunnen geboden worden. In hun Nederlandstalige samenvatting van hun onderzoek vermelden de auteurs: “Het is opmerkelijk dat sommige leerlingen, zij het een minderheid, al vóór de start van het formele Engelse onderwijs in staat waren om Engelse teksten op A2- of B1-niveau te schrijven.” Sommige leerlingen halen dus de eindtermen Engels van de eerste of zelfs tweede graad nog voor ze aan het secundair onderwijs zijn begonnen. Dat is, op zijn minst en in het Engels gezegd, thought-provoking….

Bronnen

Peters, E., Prophète, E., Puimège, E., & Sundqvist, P. (2026). Learning English outside of school: Young English language learners’ grammar knowledge and writing skills, Applied Linguistics, 2026; https://doi.org/10.1093/applin/amag093

Peters, E., Prophète, E., Puimège, E. & Sundqvist, P. (2026). De ontwikkeling van schrijfvaardigheid en grammaticakennis door buitenschoolse activiteiten in het Engels. OASIS Summary of Peters, Prophète, Puimège & Sundqvist in Applied Linguistics. https://www.oasis-database.org/details/tuqa01p20

Lightbown, P., & Spada, N. (2013). How languages are learned. Fourth edition. Oxford University Press.

Schwieter, J., & Benati, A. (Ed.) (2019). The Cambridge Handbook of Language Learning. Cambridge University Press.

Tomasello, M. (2003). Constructing a language: A usage-based theory of language acquisition. Harvard University Press.

Raamwerk Nederlands: een evidence-informed kader voor sterk taalonderwijs

Het is er niet alleen, maar geniet alvast in Vlaanderen een breed draagvlak onder academische experts en beleidsmakers: het Raamwerk Nederlands. Het werd ontwikkeld door de Taalraad (een panel van experten taaldidactiek uit Nederland en Vlaanderen) in opdracht van de Taalunie. Het werd gevalideerd door Leerpunt én de Commissie Muijs (de commissie die de ontwikkeling van de modules voor taalexperten in het basisonderwijs coördineert). Ook al is het Raamwerk in deze eerste fase vooral van toepassing op het basisonderwijs in Vlaanderen (bv. voor alle acties binnen Ieder Kind Taalheld), toch is het de bedoeling dat het Raamwerk in de toekomst ook voor het secundair onderwijs en voor het onderwijs van het Nederlands in Nederland inspirerend kan zijn.

Het Raamwerk wil schoolteams helpen om evidence-informed de taaicompetentie Nederlands van elke leerling te bevorderen. Taalcompetentie steunt volgens het Raamwerk op een samenspel van kennis, vaardigheden en attitudes. Taalcompetent zijn betekent ‘over het vermogen beschikken om de Nederlandse taal doelgericht, correct en vloeiend te gebruiken in uiteenlopende mondelinge en schriftelijke contexten.’

Ik sta hieronder stil bij een aantal luiken van het Raamwerk:

Dimensies van taalcompetentie: in dit luik wordt beschreven voor welke doeleinden leerlingen hun taalcompetenties geleidelijk aan leren inzetten. Concreet worden de volgende dimensies onderscheiden: taal om te leren, taal om te denken en te redeneren, taal om constructief in gesprek te gaan, taal om zich te uiten, taal om te genieten en cultuur te ontsluiten, taal om over taal na te denken. Alle dimensies van taalcompetentie zijn even essentieel, en voor elke dimensie wordt in het Raamwerk beschreven wat leerlingen (a) aan het einde van het kleuteronderwijs en (b) aan het einde van het lager onderwijs met taal zouden moeten kunnen doen. Voor Vlaanderen is een link naar de minimumdoelen voorzien.

Uitgangspunten van sterk taalonderwijs: Het Raamwerk identificeert ook 8 evidence-informed principes van sterk taalonderwijs; die kunnen de basis vormen van een sterke taaldidactiek. De 8 principes zijn:

  • (1) Leerlingen worden veelvuldig (en in het hele curriculum) betrokken in betekenisvolle mondelinge interacties waarin ze een rijk taalaanbod, veel kansen tot spreken en feedback op hun taaluitingen krijgen.
  • (2) Leerlingen ontwikkelen hun taalcompetenties in samenhangende, betekenisvolle contexten. In zulke contexten worden de verwerving van kennis (over een bepaald onderwerp) en taalcompetenties geïntegreerd bevorderd, en worden vaardigheden gecombineerd: leerlingen spreken over wat ze gelezen hebben, schrijven nadat ze een informatieve tekst hebben gelezen, enz.
  • (3) Leerlingen leren taal actief: Wie taal wil leren, moet met taal aan de slag. Leerlingen worden in sterk taalonderwijs aangezet om actief en geconcentreerd te lezen en luisteren, hardop te denken en te redeneren, intensief in schrijfprocessen te duiken.
  • (4) Voorlees-, lees- en schrijfonderwijs zijn interactief: Voor, tijdens én na het lezen en schrijven (of het luisteren naar een voorgelezen tekst) gaan leerlingen in interactie over de tekst. Dat doen ze met de leraar en met elkaar.
  • (5) Woordenschat en kennis worden opgebouwd in betekenisvolle contexten: Eerder dan losse feiten of losse woorden te leren, verwerven leerlingen kennis en woordenschat in samenhangende gehelen. Zo ontstaan netwerken van woorden in het brein.
  • (6) Expliciete instructie over taal gaat vergezeld van gevarieerde inoefening: Voor specifieke aspecten van taalcompetentie (vooral degene die met lezen en schrijven samenhangen) is expliciete instructie noodzakelijk. Die expliciete instructie wordt in krachtig taalonderwijs slim gekoppeld aan de inoefening van de onderwezen aspecten in betekenisvolle oefeningen en taken.
  • (7) Leerlingen krijgen gerichte taalondersteuning tijdens hun leerproces: Alle leerlingen krijgen gepaste taalondersteuning, die verschillende vormen kan aannemen: modelleren, scaffolden, feedback geven….
  • (8) Leerlingen leren taal in een veilig en motiverend taalleerklimaat: Voor het taalleerproces is het cruciaal dat leerlingen zich veilig en gemotiveerd voelen om taal te gebruiken, ook wanneer ze die nog niet volledig beheersen. Een veilig en motiverend taalleerklimaat stimuleert betrokkenheid, autonomie en spreekdurf, en erkent en waardeert de talige en culturele achtergronden van leerlingen.

Het Raamwerk concretiseert deze uitgangspunten in een aantal Basishandelingen. Die zijn bedoeld om leraren te inspireren om de uitgangspunten in de klas concreet tot leven te brengen. Voor sommige leerlingen zal het krachtige taalonderwijs in de reguliere klas echter niet volstaan. Daarom verwijst het Raamwerk ook naar het meerlagige ondersteuningsmodel. Het Raamwerk beschrijft de verschillende lagen van het model, en maakt daarbij een aantal belangrijke opmerkingen, omdat daarrond in de onderwijspraktijk misverstanden bestaan:

  1. De krachtige klasaanpak blijft het fundament: Geïntensiveerde ondersteuning vervangt de krachtige klasaanpak nooit, maar komt er altijd bovenop. Ze wordt zo georganiseerd dat de leerlingen geen lessen missen.
  2. Intensiveer vroeg en preventief: Hoe krachtiger de klasaanpak op laag 1 en hoe vroeger en beter de intensivering op laag 2, hoe beperkter de ondersteuning op laag 3 kan blijven.
  3. Stem de ondersteuning af op de klaspraktijk: Een goede afstemming met de klasleraar zorgt ervoor dat interventies aansluiten bij wat in de klas gebeurt en dat leerlingen het geleerde ook daar kunnen toepassen.
  4. Vertrek vanuit ondersteuningsnoden, niet vanuit leerlingkenmerken: De  ondersteuning wordt bepaald vanuit de ondersteuningsnoden van leerlingen en niet vanuit hun kenmerken of het behoren tot een bepaalde doelgroep.

Ik ben verheugd dat het Raamwerk, waaraan ikzelf intensief heb meegewerkt, er is en zo breed gedragen wordt. En nu maar hopen dat het inderdaad een steentje kan bijdragen tot de versterking van sterk taalonderwijs dat werkt voor alle leerlingen!

Link naar het Raamwerk:

Home – Taalunie

Sterke inclusieve leraren letten niet op etiketten: een etnografisch onderzoek

Ook in Tsjechië is inclusief onderwijs in ontwikkeling. In een grootschalige, etnografische studie onderzochten Petr Svojanovský en collega’s hoe leraren in sterk inclusieve scholen hun leerlingen met diverse profielen en ondersteuningsnoden in de heterogene klas begeleidden. Een belangrijke conclusie van de studie is dat de leraren zich niet blindstaarden op het ‘etiket’ dat bepaalde leerlingen hadden gekregen, maar hun ondersteuning afstemden op hun dynamische inschatting van de taakuitvoering en leerprocessen van de leerlingen in een concrete context. Opvallend was ook dat de leraren in hun ondersteuning veel aandacht besteedden aan het taakengagement van de leerlingen.

In een eerste fase selecteerden de onderzoekers Tsjechische ‘modelscholen’ op het vlak van inclusief onderwijs. Dat gebeurde op basis van inspectierapporten en inschattingen van universiteitsmedewerkers die samenwerken met inclusieve scholen. In de scholen die het allersterkst scoorden, werd een ‘inclusieve leraar’ van de eerste graad secundair onderwijs gedurende een heel jaar uitvoerig  geobserveerd en geïnterviewd; ook alle leerlingen van haar heterogene klas werden geïnterviewd. In die klassen zaten leerlingen met beperkingen, met een andere thuistaal dan de instructietaal en laag-SES leerlingen samen met leerlingen met een hoger SES-profiel en thuistaal Tsjechisch. Alle leerlingen werden in het onderzoek betrokken, en de interacties van de leraar met alle leerlingen werden uitvoerig geanalyseerd.

Het onderzoek bracht aan het licht dat de leraren een zeer holistisch beeld van hun leerlingen trachten op te bouwen: zowel in de interviews als in hun gedrag in de klas laten de leraren zich niet leiden door één kenmerk (bv. een bepaalde functionele beperking), maar kijken ze in concrete situaties naar wat een leerling daadwerkelijk doet met een taak (performance), hoe gemotiveerd de leerling is om de taak uit te voeren (engagement), hoe goed die samenwerkt met andere leerlingen (classroom relationships), persoonlijke kenmerken van de leerling, eventuele functiebeperkingen en socio-culturele kwetsbaarheid (personal traits and SEN and socio-cultural disadvantages). De leraren monitoren voortdurend hoe specifieke leerlingen taken aanpakken en tot leren komen, en stemmen hun ondersteuning daarop af. Ze gebruiken een breed scala aan ondersteuningsstrategieën (bijvoorbeeld iets terug uitleggen, iets modelleren, een andere taal of peer support inschakelen, een taak in kleinere deeltaken opdelen…) en kijken of dat helpt. Ze besteden veel aandacht aan het aanmoedigen van de leerlingen, het bevorderen van hun inzet en taakengagement, en gebruiken andere strategieën (zoals peer support) om dat taakengagement hoog te houden. Ook belangrijk is dat in deze scholen de teaching assistants niet systematisch worden ingeschakeld om kinderen uit te klas te halen, en dat die teaching assistants ook niet exclusief ondersteuning geven aan leerlingen met een bepaald “etiket”. De klasleraar en de teaching assistant werken samen in dezelfde klas om aan alle leerlingen gedifferentieerde ondersteuning te geven.

De onderzoekers formuleren een aantal pedagogische implicaties van hun onderzoek:

  • Teachers should move beyond understanding student diversity solely through fixed categories such as gender, ethnicity, socio-economic status, or SEN.
  • The work of highly inclusive teachers shows that placing emphasis on core practices supporting student engagement and determining and facilitating progress can be effective.
  • Inclusive teaching practices are not universal recipes but tools that need to be flexibly adapted to specific students and learning situations. However, this does not imply total individualization, where the teacher does something special for every single student. The same strategies can be applied to achieve differentiated goals that reflect individual student’s learning characteristics.
  • The teacher should give balanced attention to all students (…) aimed to helping them reach their full potential. However, teachers should not allow students to “hide behind” their support measures, as this could lead to avoiding responsibilities and working below their potential. (p. 13)

Hoge verwachtingen, hoge kwaliteit van instructie en ondersteuning, waar hebben we dat eerder gehoord?

Bron?

Svojanovsky, P., et al. (2026).  Highly inclusive teachers’ practices in responding to all students’ learning characteristics. Learning and Instruction, 107, 102479,

https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2026.102479

PISA 2025: ja, Vlaamse jongeren zijn erg goed in computationeel probleemoplossen

Slecht nieuws verkoopt beter dan goed nieuws. Dat Vlaamse 15-jarigen uitstekende scores behaalden voor de PISA-toetsen computationeel probleemoplossen werd in de media helemaal ondergesneeuwd door het slechte nieuws rond hun dalende prestaties voor begrijpend lezen, wiskunde en wetenschappen. Het Vlaams Departement Onderwijs en Vorming vat de puike resultaten samen op haar website:

Voor computationeel probleemoplossen, het innovatieve domein van PISA 2025, zet Vlaanderen een sterk resultaat neer. Binnen Europa scoort alleen Estland beter. Vlaanderen ligt ook boven het EU- en OESO-gemiddelde. Ruim 1/3de van de Vlaamse leerlingen behoort tot de toppresteerders.

Dit is een bevestiging van het internationale ICILS 2023 onderzoek: ook daaruit bleek dat Vlaamse leerlingen aan het einde van de eerste graad secundair tot de internationale top behoren op het vlak van digitale vaardigheden.

Wat houdt computationeel probleemoplossen in PISA precies in? Het loont de moeite om letterlijk te vertalen wat het PISA-rapport hierover zegt: “De score van leerlingen op de schaal van computationeel probleemoplossen beschrijft de mate waarin de studenten problemen kunnen oplossen door gebruik te maken van modellerings- en programmeertools, en van digitale praktijken zoals het uitvoeren van experimenten, het analyseren van data en het bouwen en debuggen van digitale artefacten. De prestatie van de leerlingen wordt ondersteund door zelfregulerend leren, met name de mate waarin ze hun motivatie en taakgerichtheid behouden, hun vooruitgang monitoren, strategieën aanpassen en hun eigen prestatie evalueren.”  Dit gaat dus over gestructureerd redeneren binnen een digitale omgeving en de eigen redenering indien nodig bijsturen. OESO claimt dat deze toetsen ook in kaart brengen in welke mate leerlingen volhouden als de taak uitdagend of frustrerend wordt, en hoe ze met feedback omgaan die ze tijdens de taakuitvoering krijgen van de digitale toepassing.  

De goede resultaten suggereren dus dat veel Vlaamse jongeren voor dit PISA-onderdeel een sterke taakgerichtheid en stevig doorzettingsvermogen toonden. Dat is veelzeggend, precies omdat gebrek aan concentratie, doorzettingsvermogen en taakgerichtheid als een van de mogelijke verklaringen wordt opgevoerd (ook door OESO zelf) voor de dalende prestaties voor begrijpend lezen. Taakgerichtheid en concentratiebogen van 15-jarigen zouden dus wel eens taakafhankelijk kunnen zijn. Het is dus met andere woorden niet zo dat moderne technologie en sociale media het taakengagement van onze jongeren over de ganse lijn aan flarden rijten. Overigens tonen de eerste analyses dat bij de begrijpend-leestoetsen de terugval in prestaties (internationaal) het grootst is bij langere teksten en teksten die complex in elkaar zitten. Het aantal “hasty responses (fast and incorrect)” nam in vergelijking met PISA 2022 toe, en net voor het begrijpen van  langere en complexere teksten is traag, diepgaand lezen van groot belang. Het lijkt erop dat  voor computationeel probleemoplossen minder leerlingen die “hasty” reflex vertoonden.

De uitstekende prestaties van onze jongeren voor computationeel probleemoplossen verdienen om een tweede reden meer dan een voetnoot: het gaat hier over een hedendaagse sleutelcompetentie. Ik laat het woord “competentie” bewust vallen omdat OESO het in haar rapport zelf voortdurend gebruikt. Meer zelfs, met het geheel van alle toetsen en vragenlijsten die ze aan 15-jarige leerlingen voorleggen, wil OESO nagaan of leerlingen “future-ready” en “competent learners” zijn.

Competent learners are those who not only understand what they have learned, but can also use that knowledge and skills effectively, apply it with confidence in real-world situations, and continue to apply it throughout their lives, beyond formal education settings. This also requires a willingness to learn, supported by curiosity and perseverance. As a working definition, competent learners can be understood in terms of two key dimensions: proficiency and engagement.   

Competente leerders zijn leerlingen die niet alleen een sterke prestatie kunnen neerzetten tijdens een momentopname, maar ook geëngageerd zijn om verder te leren, ook tijdens hun pogingen om een prestatie neer te zetten. Het zijn leerders die niet alleen gepaste kennis, vaardigheden en attitudes kunnen inzetten in een grote variatie aan taken en leersituaties. Ze zijn ook gemotiveerd om goed te presteren en bij te leren, en haken niet af als het moeilijker wordt. Integendeel, competente leerders zien obstakels als kansen, én uitdagingen, om weer iets nieuws bij te leren.

Bronnen?

https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2025-results-volume-i_73451bc5-en.html

https://www.vlaanderen.be/onderwijsprofessionals/regelgeving-data-en-onderzoek/data-en-onderzoek/kennisplatform-onderwijs/international-computer-and-information-literacy-study-icils/international-computer-and-literacy-study-icils-2023